© Wikke van Houwelingen

REPORTAGE NIEUWE GROND #4 – IMPACT SCHIMPACT

Vrijdag 8 september 2017

Welke rol kan, moet en wil het theater spelen in onze 21e eeuwse samenleving? Dat is de centrale vraag van Nieuwe Grond, het ‘doe- en denkplatform’ op het Nederlands Theater Festival, samengesteld door theatermaker en journalist Anoek Nuyens. Masterstudenten Dramaturgie van de Universiteit van Amsterdam  doen verslag. 

Lottie Bakker ging naar de eerste bijeenkomst: Impact/Schimpact:

Het is 2017 en de vluchtelingencrisis is inmiddels al een aantal jaren gaande. Hoe om te gaan met de grote toestroom aan nieuwkomers, staat als onderwerp dan ook al een behoorlijke tijd op de politieke agenda in Nederland. De VN-Vluchtelingenorganisatie UNHCR rapporteert, dat er in 2016 ruim 65,6 miljoen mensen op de vlucht waren. Meer dan de helft van de nieuwkomers zijn afkomstig uit Zuid-Soedan, Afghanistan of Syrië (UNHCR/19 juni 2017).

Eén van deze mensen is Zohre Norouzi, een jonge vrouw afkomstig uit Afghanistan. In Afghanistan is al tientallen jaren een hevige oorlog gaande, waarvoor Zohre vier jaar geleden op de vlucht slaat. De jonge vrouw komt uiteindelijk terecht in een flat in Alphen aan de Rijn, waarna zij in contact komt met theatermaker en schrijfster Marjolijn van Heemstra. De twee hebben een klik, en Marjolijn heeft het gevoel dat ze concreet iets moet doen om Zohre te helpen. Dit resulteert uiteindelijk in de voorstelling Zohre, een Afghaans Nederlandse soap, die onder andere te zien was op 7 september 2017 op het Nederlands Theater Festival, in het Bellevue theater. Na de voorstelling volgt een gesprek onder de titel “Impact Schimpact”, waarbij makers, deskundigen en publiek met elkaar in gesprek gaan, over of en hoe theater een middel kan zijn om impact of verandering te hebben op de werkelijkheid.

Het decor van Zohre, een Afghaans Nederlandse soap is simpel. Bij binnenkomst ziet de toeschouwer een steigerinstallatie van ongeveer 3 meter hoog. Op de steigers staat actrice Marjolijn van Heemstra en zit actrice Zohre Norouzi. Marjolijn opent het verhaal, waarin ze Zohre introduceert. Met licht wordt er een horizon gecreëerd, die op het moment dat Zohre zelf spreekt precies haar ogen belicht. Marjolijn vertelt dat Zohre een vluchteling is, dat ze in Afghanistan een groot fan was van een soapserie en meer specifiek één personage uit de soap, die een parallelle verhaallijn krijgt in de voorstelling. Tussen de vertelling van Marjolijn door, vertelt Zohre soms zelf anekdotisch over haar leven in Afghanistan. Alledaagse activiteiten, zoals naar de sterren kijken met haar broer, maken dat identificatie met Zohre binnen handbereik is. Tussen neus en lippen door grapt Zohre hier en daar wat over herkenbare dingen die ze niet begrijpt van het systematische Nederland. Marjolijn stelt zich op als helper van Zohre: ze belt met belangrijke instanties, ze wordt boos over bureaucratische regels en ze vult sollicitatieformulieren voor Zohre in.

De kijker komt in aanraking met de regels omtrent inburgeren en socialiseren, die voor veel mensen onopgemerkt blijven, omdat men er simpelweg niet mee te maken krijgt. Het opbouwen van een netwerk in een vreemd land, de regels omtrent het vinden van een baan, het leren van de taal, maar ook ongeschreven sociaal-culturele regels komen aan bod, zoals dat het geoorloofd is om een kaart te sturen als de buurvrouw net bevallen is, maar dat het ongepast is als je de volgende dag op de stoep staat om de baby te bewonderen. Met bovenstaande opsomming, zou gesteld kunnen worden dat toeschouwers dus bewuster kunnen worden van de moeilijkheden waar een nieuwkomer tegenaan loopt in een vreemd land. Alledaagsheden waar “de gemiddelde Nederlander” niet over nadenkt, worden in Zohre, een Afghaans Nederlandse soap aan de kaak gesteld. Ook blijkt uit het contextprogramma Impact Schimpact, waarbij zoals gezegd een nagesprek plaatsvond met de makers, deskundigen en het publiek, dat er beleidsmedewerkers als toeschouwer aanwezig zijn geweest tijdens een aantal van de voorstellingen. Hierbij hebben zij gereageerd op de situatie van Zohre. Identificatie met één persoon is over het algemeen toch gemakkelijker dan identificatie met een grote groep mensen: je leert immers iemand meer kennen en dat roept sneller emoties bij de toeschouwer op. In die zin zou je kunnen zeggen, dat de makers van Zohre, een Afghaans Nederlandse soap een slimme keuze hebben gemaakt. Door het leven van één persoon uit te lichten, wordt aandacht gevraagd voor een groot maatschappelijk probleem met vele gezichten.

Toch roept de voorstelling conceptueel vragen op. Zo wordt tijdens het contextprogramma door interviewer Michiel Bakker het probleem aangestipt of de omschrijving “Operatie Zohre” niet oneerbiedig is. Is het niet als praten over een casus, “een experimenteel geval”, of een “probleemgeval”, zoals Marjolijn Zohre kort noemt in de taal van beleidsmakers. Wat zijn de implicaties voor Zohre’s leven, dat zij als probleemgeval niet alleen geholpen wordt door de Nederlandse redder in nood, maar ook als dusdanig “verkocht” wordt? Toeschouwers raken bekend met Zohre als “de vluchteling”, grotendeels vertolkt door Marjolijn. Ik vraag me af of er echt meer toenadering ontstaat door een voorstelling als deze, of zou het zelfs kunnen dat de kloof tussen Nieuwkomers en (inheemse) Nederlanders misschien juist groter wordt? De vluchteling als grappige, hulpbehoevende, tegenover de reddende Nederlandse die haar best doet alle problemen te trotseren. Of theater een middel kan zijn om impact te hebben op de werkelijkheid, en of Zohre, een Afghaans Nederlandse soap hier een voorbeeld van is? Ik zelf zie het als een nobele poging, maar vraag me af of er conceptueel gezien niet meer in had kunnen zitten. Er wordt ingespeeld op sentimenten, maar welke impact kan bijvoorbeeld de esthetiek zelf hebben? Die vraag blijft naar mijn mening helaas onbeantwoord na het zien van Zohre, een Afghaans Nederlandse soap.

IMPACT SCHIMPACT

Nieuwe Grond i.s.m. Marjolijn van Heemstra

Theater Bellevue
do 7 sept
Theater Bellevue
do 7 sept