© Michiel Cotterink

Reportage Nieuwe Grond #3: Fair Practice Label – za 3 sept ’16

Kijken naar denken

Tekst: Jan Vos

‘Vrijheid of verbinding? Of is dat helemaal geen tegenstelling?’ Deze vraag stelde Wouter Hillaert in zijn State of the Union, de opening van het Vlaamse Theaterfestival op 24 augustus. Nog geen twee weken later wordt dezelfde vraag spontaan gesteld in Studio 1 van de Stadsschouwburg Amsterdam. Zo’n veertig aanwezigen afkomstig uit verschillende hoeken van de theatersector bouwen hier aan het fair practice-label: een label voor organisaties die zich rechtvaardig met de kunstenpraktijk bezighouden. Want, aldus Hillaert, ‘kunnen we onze organisatie ook gaan zien als een artistieke daad, in plaats van als een faciliterend bedrijf?’

Acht waarden, één groep
In een grote kring van belangstellenden schetst Anne Breure, artistiek leider van Het Veem House For Performance, de ontwikkeling van het fair practice-label. Naar Vlaams voorbeeld zijn sinds vorig jaar september verschillende kunstenaarsorganisaties bezig een soortgelijk label te ontwikkelen voor Nederland. Na een brief aan minister Bussemaker en een sessie tijdens het IETM organiseerde Nieuwe Grond, onderdeel van het Nederlands Theater Festival, in samenwerking met het Transitiebureau een drie uur durend gesprek over hoe het label vorm zou moeten krijgen.

Humberto Schwab staat op. Deze natuurkundige en filosoof leidt het gesprek dat gaat volgen. Dit gesprek zal bestaan uit keihard doorvragen en het loslaten van het Nederlandse ‘nee, want’, ‘ja, maar’ en ‘dat is jouw mening’: we gaan ‘kijken naar denken’. Luisteren. Hij nodigt ons uit om vijf waarden op papier te zetten die voor ons belangrijk zijn.

Enthousiast begint iedereen te schrijven, te krassen op zoek naar vijf begrippen. Wanneer iedereen de pen heeft neergelegd, zoekt ieder individu een ander, voor hem of haar onbekend individu op, en proberen zij elkaars waarden uit te leggen. De ander kijkt. Luistert. Oordeelt niet en denkt niet over volgende stappen. Wanneer we op de hoogte zijn van elkaars waarden, proberen we tot een nieuwe lijst van vijf te komen, vervolgens nemen we onze vijf waarden mee naar een ander duo, en gaan weer luisteren. De vijf nieuwe waarden van het viertal worden gepresenteerd en met alle aanwezigen wordt een short list gemaakt. Al kijkend, al luisterend, zonder vooronderstellingen.

‘Vrijheid of verbinding?’ ‘Kan dat niet allebei?’ Ik spreek met mijn drie compagnons en we hebben besloten ‘collectiviteit’ onder ‘empathie’ te scharen, als containerbegrip. ‘Maar op de lijst moet ook “autonomie” staan.’ De vrouw met wie ik een duo vorm, heeft meer idealistische begrippen opgeschreven, net als ik, terwijl de andere twee van het viertal praktischer gericht zijn. Ik vind het in ieder geval grappig dat ik iemand met een vergelijkbaar lijstje toch als eerste tegenkom in zo’n groep! We komen met ons vieren snel tot een lijst en richten ons tot de groep. Blijkbaar hebben ook anderen elkaar gevonden: de enige drie die ‘schoonheid’ hadden neergekrabbeld zaten in hetzelfde kwartet. Over het algemeen heeft de gehele groep een goed gevoel over bepaalde woorden en samen komen we tot acht pennenvruchten: aandacht, absurditeit, autonomie, gronding, moed, ontwikkeling, rechtvaardigheid, schoonheid.

Verder kijken
Komen we nu tot een mooi lijstje voor op het fair practice-label? Het is al niet te doen deze woorden terug te laten keren in een casus, zo blijkt uit het Socratisch gesprek tussen vijf aanwezigen, laat staan om tien punten kort en bondig op de voorkant van een A4’tje te proppen. Luisteren. Herhalen van de ander. Toelichten. Herhalen. Maar zonder deze stappen, zonder het benoemen van waarden of een visie, is het maken van een plan ongegrond. Vragen stellen als ‘vrijheid of verbinding?’ in het beginstadium verkleint tevens de kans op vlammende discussies, rood aangelopen hoofden en kapotgetrokken stropdasjes. Het gesprek in Socratic Design belichaamde zelfs de acht waarden waarover consensus heerst: we hebben aandacht voor elkaars waarden, maar verloren onze autonome keuzes voor op het lijstje niet; we denken vanuit ons lichaam én geest, gegrond met waar we vandaan komen en waar we nu staan; we staan open voor ontwikkeling en proberen op rechtvaardige wijze van alle waarden iets terug te laten keren in de uiteindelijke lijst; we kijken, laten ons inspireren en verbluffen door de schoonheid van het denken van anderen.

Er is nog wat werk te doen, zeker, zeker. Maar kijk eens rond, en zie anderen denken: heb aandacht voor wat een ander zegt en denkt, zonder te oordelen of er op te willen antwoorden, maar door er slechts getuige van te zijn en in je op te nemen, het gewoonweg te ‘zien’. Wouter Hillaert roept op tot radicaliseren en verenigen. Anoek Nuyens, curator van Nieuwe Grond, zegt in de openingstoespraak van het Nederlands Theater Festival dat we ons moeten verenigen tegen het tuinmansverdriet dat onze theatrale tuin bedreigt. Alle Playmobilpoppetjes in de voorstelling De man door Europa van Lucas de Man waarmee het Theaterfestival opende, dragen vlaggetjes met termen die smeken om vereniging, om luisteren. De Man zelf heeft ook geluisterd naar meer dan twintig denkers, en gekeken naar hun denken. En kijkend naar al deze denkers en theatermakers, besef ik dat de veertig aanwezigen bij het gesprek van Nieuwe Grond niet de enigen zijn die de vraag ‘vrijheid of verbinding?’ stellen. Misschien komen we allemaal wel tot de conclusie ‘vrijheid én verbinding’. Dat kunnen we van elkaar te weten komen en vervolgens ook bereiken, en zo niet alleen een label ontwikkelen voor kunstinstellingen, maar ook rechtvaardige kunstenpraktijken garanderen. Als we maar leren kijken naar elkaars denken.

Foto’s: Michiel Cotterink

Denken vanuit voorstellen, in plaats vanuit kritiek

Sinds vier jaar is Nieuwe Grond een vast onderdeel van het Nederlands Theater Festival. Een doe- en denkplatform dat wordt samengesteld door theatermaker en journalist Anoek Nuyens. De vraag die centraal staat bij Nieuwe Grond is welke rol het theater kan, moet en wil spelen in onze 21e eeuwse samenleving. Naast het creëren van tijdelijke denkruimtes waar kunstenaars, beleidsmakers en critici samenkomen, wil Nieuwe Grond ook aanjager zijn van nieuwe, eigenzinnige en prikkelende voorstellen. Het wil ruimte creëren voor nieuwe ideeën over de inrichting van onze sector, de relatie tussen kunst en politiek en de rol van kunst in de samenleving.

Nieuwe Grond: denken vanuit voorstellen, in plaats vanuit kritiek.